İsrailoğullarına (Yahudilere) göre meşhur bir peygamber olan Üzeyr (a.s)’ın adı Kur’an-ı Kerîm’de geçmektedir. Fakat İslâm’a göre onun peygamber olup olmadığı hususunda ihtilaf vardır.

Üzeyr (a.s)’ın adı hakkında da alimlerin farklı yorumları vardır. Bazı alimlere göre onun adı Arapça bir isimdir. Diğer bazı alimlere göre ise Üzeyr kelimesi Arapça değil İbranicedir (el-Ukberî İmlau ma menne bihi’r Rahman Mısır 1961 II 7).

İbranice’de Üzeyr kelimesinin karşılığı “Azra”dır. Tevrat’ın bu dildeki nüshasında böyle geçmektedir (Biblio Hobraica nşr. Rud. Kittel Stuttgart1952; Esra VII1; Nehemio VIII13).

Üzeyr (a.s) Harun Peygamber’in neslinden gelmektedir (es-Sa’lebî el-Arais Mısır 1951 344).

Üzeyr (a.s)’ın adı Kur’an-ı Kerîm’de bir yerde geçmektedir: “Yahudiler. ‘Üzeyr Allah’ın oğludur; dediler. Hristiyanlar da: Mesih Allah’ın oğludur’ dediler. Bu onların ağızlarıyla geveledikleri sözlerdir. (Sözlerini) önceden inkâr etmiş(olan müşrik)lerin sözlerine benzetiyorlar. Allah onları kahretsin nasıl da (haktan batıla) çevriliyorlar!.. Hahamlarını ve rahiplerini Allah’tan ayrı rehber edindiler Meryem oğlu Mesîh’i de. Oysa kendilerine yalnız tek Tanrı olan Allah’a ibâdet etmeleri emredilmişti. Ondan başka ilâh yoktur. O onların ortak koştukları şeylerden münezzehtir” (et-Tevbe 9/30 31).

Burada söz konusu olan Üzeyr (a.s) hakkında çeşitli rivâyetler vardır. En meşhuru İbn Abbas’ın rivâyetidir. Buna göre Yüce Allah İsrâil oğullarının elinde bulunan Tevrat’ı onlardan aldı. Tevratın içinde bulunduğu sandığı kaybettiler. Aynı zamanda Tevrat zihinlerinden de silindi. İsrail oğulları buna çok üzüldüler. Bilhassa Üzeyr (a.s) Allah’a çok ibâdet etti; O’na yalvarıp yakardı. Allah’tan inen bir nur onun kalbine girdi. Unutmuş olduğu Tevrat’ı hatırladı. Ondan sonra Tevrat’ı yeniden İsrail oğullarına öğretti. Daha sonra Tevrat’ın içinde bulunduğu sandık bulundu. Bunun üzerine Üzeyr (a.s)’ın öğrettiğinin aslına uygun olduğunu gördüler. Bunun üzerine Üzeyr (a.s)’ı çok sevdiler. Fakat bu hususta aşırı gittiler. “O olsa olsa Allah’ın oğludur” dediler (İbn Cerir et-Taberî Camiu’l-Beyân Mısır1951 X111). Bu âyetler onların bu hususta aşırı gitmelerini ve Hristiyanların da İsâ (a.s) Allah’ın oğludur diye söylemelerini reddetme mahiyetinde nazil olmuştur. Onların bu sözlerinin batıl olduğu anlatılmış ve Yüce Allah’ın onların bu iddialarından münezzeh olduğu ifâde edilmiştir (el-Beydâvî Envaru’t-Tenzîl ve Esraru’t Te’vîl Mısır 1955 I 196).

Yahudilerin bu hususta aşırı gitmeleri Kur’an’ın başka yerlerinde de tenkid edilmiştir. “Vay haline o kimselerin ki Kitabı elleriyle yazıp az bir paraya satmak için “Bu Allah’ın katındandır. ” derler. Ellerinin yazarlığından ötürü vay haline onların! Kazandıklarından ötürü vay haline onların!” (el-Bakara 2/79) mealindeki âyette Yahudiler kasdedilmektedir. Onların Tevrat’ı tahrif ettikleri ondan sonra kendileri tarafından yazılan bir kitabı Allah’ın kitabı diye tanıtmaları söz konusudur. Onlar bu şekilde kitab yazmışlar Allah’ın kelâmı olarak ileri sürmüşler ve bununla menfaat ile nüfûz sağlamaya çalışmışlardır. Bu âyette onların bu yaptıkları tenkid edilmektedir (Muhammed Ali es-Sâbûnî Safvetu’t-Tefâsir İstanbul 1987 I 71 vd).

Aşağıdaki âyette de Yahudilerin bu durumu tenkid edilmiştir:

“Onlardan bir grup okuduklarını kitaptan sanasınız diye kitabı okurken dillerini eğip bükerler. Halbuki okudukları kitaptan değildir. Söyledikleri Allah katından olmadığı halde “Bu Allah katındandır. ” derler. Onlar bile bile Allah’a iftira ediyorlar” (Âlu İmran 3/78).

İbn Abbas (r.a)’dan nakledildiğine göre bu ayette de Yahudiler kasdedilmektedir. Buna göre onlar Allah’ın kelâmını kaybetmişler. Kendi uydurduklarını Allah’ın kelamı olarak tanıtmaya çalışmışlar. Onların bu yaptıkları yalan ve uydurmadır (ez-Zemahşerî el-Keşşâf Kahire1977 I 182 vd.).

Üzeyr (a.s) ile ilgili bulunduğu söylenen diğer bir ayet de şöyledir;

“Yahut görmedin mi o kimseyi ki evlerinin çatıları duvarları üzerine çökmüş (yıkık dökük olmuş) ıssız bir kasabaya uğradı. “Ölümünden sonra Allah bunları nasıl diriltir acaba!” dedi. Hemen Allah onu öldürdü yüz sene sonra tekrar diriltti. “Ne kadar kaldın burada?” dedi. “Bir gün yahut bir kaç saat” dedi. Allah ona: “Bilakis yüz sene kaldın. Yiyeceğine ve içeceğine bak henüz bozulmamıştır. Bir de eşeğine bak. Seni insanlar için bir âyet (ibret işâreti) kılalım diye (yüz sene ölü tuttuk sonra tekrar dirilttik). Şimdi sen kemiklere bak onları nasıl birbiri üstüne koyuyor sonra ona nasıl et giydiriyoruz. ” dedi. Durum kendisince anlaşılınca “Şüphesiz Allah’ın her şeye kadir olduğunu bilmeliyim” dedi (el-Bakara 2/259).

Bu ayette söz konusu olan zatın kim olduğu hususunda çeşitli rivâyetler vardır. Fakat alimlerin ekseriyetine göre bu zat Üzeyr (a.s)’dır (el-Beydâvî Envaru’t-Tenzîl I 57).

Hz. Muhammed (s.a.s) Üzeyr (a.s)’ın peygamber olup olmadığı hususunda şöyle buyurmuştur: “Bilmiyorum Üzeyr peygamber midir değil midir?” (Ali Nasıf et-Tâc III 302). Bundan dolayı İslâm inancında Üzeyr (a.s)’ın peygamberliği ihtilaflı kabul edilmiştir.

Peygamber olsun veya olmasın Üzeyr (a.s) Allah’a tam manasıyla inanmış kamil imân sahibi olan bir zattı. Hayatı boyunca Allah’ın rızasını kazanmak için şerden kaçmış hayra koşmuştur. Çevresindeki insanları da bu şekilde inanmaya ve Allah’ın emir ile yasaklarına riâyet etmeye davet etmiştir.

Kur’an’da adı geçen peygamberlerden biri. Yüce Allah tarafından Kur’an’da: “Ey Zekeriyya! Sana Yahya isminde bir oğlanı müjdeliyoruz. Bu adı daha önce kimseye vermemiştik” (Meryem 19/7) ayeti ile haber verildiğine göre; Yahya (a.s.) Zekeriya (a.s)’ın oğlu idi. Kendisine Yahya adı da Allah tarafından verilmişti.

Yahya (a.s)’nın yüzü güzel kaşları çatık saçları seyrek burnu uzun sesi ince ve parmakları kısa idi. O İsâ (a.s)’dan altı ay önce dünyaya gelmişti. Yani Isâ (a.s)’dan altı ay büyüktü. Dolayısıyla Musa (a.s)’nın şeraitiyle amel eden peygamberlerin sonuncusuydu.

Daha küçük yaşta iken kendisine hikmet verilmişti. Yaşıtı olan çocuklar kendisine: “Ey Yahya! Bizimle gel oynayalım” dedikleri zaman:

“Ben oyun için yaratılmadım” derdi (es-Sa’lebî el-Arais Mısır 1951 375 vd.).

Onun küçüklüğünden itibaren böyle temiz saygılı ve ibâdet ehli olduğu Kur’an’da şöyle haber verilmiştir:

“(Ona çocukluğunda): Ey Yahyâ! Kitabı kuvvetle tut! (dedik). Henüz çocuk iken ona hikmet’i verdik (Tevrat’ı öğrettik). Tarafımızdan (ona) bir kalb yumuşaklığı ve (günahlardan) temizlik (verdik). O çok muttaki idi. Anasına ve babasına itaatlı idi bir serkeş ve asi değildi. Dünyaya getirildiği günde öleceği gün de diri olarak (kabrinden) kaldırılacağı gün de ona selâm olsun!” (Meryem 19/12 13 14 15).

Bu ayetlerde görüldüğü gibi Yüce Allah Yahya (a.s)’nın çeşitli güzel vasıflarını haber vermiş ve onu selamla anmıştır. Bu onun doğduğunda vefat ettiğinde ve ahiret gününde Allah’ın himâyesinde bulunduğunu ifâde etmektedir. Her insanın başına geleceği kesin olan bu üç yalnızlık ve korku günlerinde Allah’ın selâm ve esenliği içinde olmak ne büyük bir bahtiyarlıktır. Bu üç durumda Allah’ın himayesinde bulunmak bir nevi devamlı bir şekilde Allah’ın himayesinde bulunmak demektir (Muhammed Ali es-Sabûnî Safvetu’t-Tefâsîr İstanbul 1987 II 213).

Yahya (a.s) Allah’ın emrettiği gibi kitabı kuvvetle tuttu. Önce Tevrat’a ve daha sonra İncil’e uygun hareket etti. Bu mukaddes kitapların hükümlerinin milleti tarafından yaşanması için çalıştı. Hz. Muhammed (s.a.v) onun bu mücâdelesi hakkında şöyle buyurdu:

“Yüce Allah Zekeriyya (a.s)’nın oğlu Yahya (a.s) ya hem kendisi amel etmek hem de amel etmeleri için İsrail oğullarına emretmek üzere beş kelime emretmişti. Kendisi bu hususta biraz ağır ve yavaş davranınca İsâ (a.s) ona:

-Sen hem kendin amel etmek hem de amel etmelerini İsrâil oğullarına emretmek üzere beş kelime ile emrolunmuştun. Bunu İsrail oğullarına ya sen tebliğ edersin ya da ben tebliğ ederim deyince Yahya (a.s):

-Ey kardeşim! Sen bu vazifeyi yerine getirmekte beni geçersen ben azaba uğramamdan veyâ yere batırılmamdan korkarım dedi ve hemen İsrâil oğullarını Beytü’l-Makdis’te topladı. Beytü’l-Makdis İsrail oğulları ile doldu. Yahya (a.s) yüksek bir yere oturarak Allah’a hamd ve senada bulunduktan sonra şöyle dedi:

-Yüce Allah bana hem kendim amel edeyim hem de amel etmenizi size emredeyim diye beş kelime emretti. Onların ilki Allah’a hiç bir şeyi Şerik koşmaksızın O’na ibâdet etmenizdir. Bunun misâli öz malı olan altın veya gümüşle bir köle satın alıp çalıştıran bir adama benzer ki köle çalışmasının kazancını efendisinden başkasına ödüyordur. Hanginiz kölesinin böyle davranmasına sevinir razı olur? Hiç kuşkusuz sizi yüce Allah yarattı ve rızkınızı vermektedir. Öyle ise Allah’â hiç bir şeyi şerik koşmaksızın ibâdet ediniz.

Allah namaz kılmanızı size emretti. Namaza durduğunuzda yüzünüzü sağa sola çevirmeyiniz. Şüphe yok ki Yüce Allah kulu yüzünü başka tarafa çevirmedikçe hep ona yöneliktir.

Allah size oruc’u emretti. Bunun misâli yanında misk kesesi olduğu halde bir topluluk içinde bulunan ve hepsi ondaki misk kokusunu duyan bir kimseye benzer. Hiç şüphesiz oruçlunun ağzının kokusu Allah’ın katında misk kokusundan daha güzeldir.

Allah size sadakayı emretti. Bunun misâli düşmanın esir edip elini boynuna bağladıkları ve boynunu vurmak üzere yaklaştırdıkları bir kimseye benzer ki o “canımı elinizden kurtarmak için size bir fidye kurtulmalık versem olmaz mı?” diyerek kendisini onlardan kurtarıncaya kadar az çok kurtulmalık akçesi öder durur.

Allah size Allah’ı çok zikretmenizi anmanızı da emretti. Bunun misâli düşmanın süratle kendisini takib ettiği bir kimseye benzer ki sağlam bir kaleye gelip onun içine sığınmıştır. İîte kul da Allah’ı zikir ile meşgul oldukça şeytandan böyle korunur” (et-Tirmizî es-Sünen el-Emsâl 3; Ahmed b. Hanbel el-Müsned IV 202).

Bu hadiste görüldüğü gibi tevhid inancı namaz oruç zekât ve zikir gibi ibâdetler yalnız Hz. Muhammed (s.a.v)’in ümmetine mahsus ibâdetler değildir. Daha önceki peygamberlerin de ümmetlerine emrettiği ibâdetlerdir.

Yahya (a.s)’da babası Zekeriyya (a.s) gibi milleti tarafından şehid edildi (Elmalılı Muhammed Hamdi Yazır Hak Dini Kur’an Dili İstanbul 1971 I 421).

Kur’ân’da adı gelen peygamberlerden biri. Soyu Dâvud (a.s)’a dayanmaktadır. Kur’ân’da anılan duâlarından (Meryem 16/6) anlaşıldığına göre soyu daha sonra Yâkub (a.s)’a varmaktadır (el-Kurtubî Ahkâmu’l-Kur’ân Kahire 1967 XI 82; er-Razî Mefâtihu’l-Gayb Mısır 1937 V 769).

Zekeriyya (a.s) İsrâiloğullarının peygamberi olduğu gibi aynı zamanda onların bilgini reisi ve müşaviri yani danışmanı idi (es-Sa’l-ebî el-Arais 1951 372).

Onun hakkında çeşitli âyet ve hadisler vardır. Ebû Hureyre’nin naklettiğine göre Hz. Muhammed (s.a.s);” “Zekeriyya (a.s) marangoz idi”(Ahmed b. Hanbel el-Müsned Mısır 1954 II 405) diyerek O’nun elinin emeği ile geçinen bir sanat ehli olduğunu haber vermiştir.

Zekeriyya (a.s)’ın hanımı İsa (a.s)’ın annesi Meryem’in teyzesi İşâ idi. Zekeriyya (a.s) da Meryem’e bakmakla meşgul oluyordu. O’na Beyt-i Makdis’te bir yer yapmıştı. O’nun odasına her girdiğinde yanında kış mevsiminde yaz meyvesini ve yaz mevsiminde de kış meyvesini buluyordu. Zekeriyya (a.s) “Ey Meryem bu sana nereden geliyor?” diye sorunca Meryem “Allah tarafındandır.” diye cevap veriyordu (el-Kurtubî Ahkâmu’/-Kur’ân IV 69 vd).

Zekeriyya (a.s) Hz. Meryem’in yanında böyle yaz mevsiminde kış meyvesini ve kış mevsiminde de yaz meyvesini görünce Meryem’e bu nimetleri veren buna gücü yeten yüce Allah eşimin yaşı geldiği halde bize hayırlı bir evlat verebilir şeklinde düşündü ve hayırlı bir evladın olması için Allah’a gizlice şöyle dua etti:

“Rabbim! Gerçekten kemiklerim zayıfladı saçlarım ağardı Rabbim!.Sana yalvarmaktan dolayı herhangi bir şeyden mahrum kalmadım. Doğrusu benden sonra yerime geçecek yakınlarımın iyi hareket etmeyeceklerinden korkuyorum. Karım da kısırdır. Katından bana bir oğul bağışla ki bana ve Yâkub oğullarına mirasçı olsun! Rabbim! O’nun senin rızanı kazanmasını da sağla!” (Meryem19/456)

“Ya Rabbi! Bana kendi katından temiz bir soy bahşet!” (Âlu İmrân 3/38)

“Rabbim! Beni tek başıma bırakma! Sen varislerin en hayırlısısın” (el-Enbiyâ 21/89).

Gücü her şeye yeten Yüce Allah Zekeriyya (a.s)’ın duâsını kabul etti ve O’na bir erkek evlad vereceğini müjdeledi:

“Ey Zekeriyya! Sana Yahya isminde bir oğlanı müjdeliyoruz. Bu adı daha önce kimseye vermemiştik” (Meryem 19/7).

“Mihrabda namaz kılmaya durduğu sırada hemen melekler ona şöyle seslendi: “Haberin olsun! Allah sana Yahya adlı çocuğu müjdeliyor. O Allah’tan gelen bir kelimeyi (İsâ’yı) tasdik edecek milletinin efendisi olacak nefsine hakim bulunacak ve salihlerden bir peygamber olacaktır” (Âlu İmrân 3/39).

Zekeriyya (a.s) Allah’ın verdiği bu müjdeye şaştı hayret etti. Çünkü kendisi de hanımı da hayli yaşlı idiler. “Rabbim! Karım kısır ben de son derece kocamışken nasıl oğlum olabilir?” (Meryem 19/8) diyerek bu ilginç müjde karşısında hayretini dile getirdi.

Yüce Allah ona şöyle cevap verdi:

“Rabbin böyle buyurdu. Çünkü bu bana kolaydır. Nitekim sen yokken daha önce seni yaratmıştım” (Meryem 19/9).

Kur’ân’ın başka bir yerinde bu durum şöyle haber verilmiştir:

“Zekeriyya’nın duasını kabul edip kendisine Yahya yı bahşetmiş eşini de doğum yapacak hale getirmiştik. Doğrusu onlar iyi işlerde yarışıyorlar korkarak ve umarak bize yalvarıyorlardı. Bize karşı gönülden saygı duyuyorlardı” (el-Enbiya 21/90).

Yüce Allah’ın bu güzel müjdesine son derece sevinen Zekeriyya (a.s)

“Rabbim! Öyle ise bana bir alamet var dedi” (Meryem 19/10). Allah ona şu cevabı verdi:

“Alâmetin; üç gün işaretten başka şekilde insanlarla konuşmamandır. Rabbını çok an akşam sabah hamdet!” (Âlu İmrân 3/41).

Gün oldu Zekeriyya (a.s)’ın nutku tutuldu. Mihrabdan çıktı ve milletine: “Sabah-akşam Allah’ı tesbih edin! diye işârette bulundu” (Meryem 19/11).

Zamanı gelince Zekeriyya (a.s)’ın oğlu Yahya (a.s) dünyaya geldi.

Yukarıda görüldüğü gibi Zekeriyya (a.s) ile ilgili olarak zikredilen âyetlerin çoğu dua mahiyetindedir. O çok dua eden Allah’ın emir ve yasaklarına riayet ederek tam bir teslimiyet içinde yaşayan Yüce bir peygamberdi. Allah: “Zekeriyyâ Yahyâ İsa ve İlyas’a da (yol göstermiştik). Hepsi iyilerden (idi)ler” (el-En’âm 6/85) diyerek onu şahit peygamberlerle birlikte anmıştır.

Zekeriyya (a.s) bu şekilde ömrünü ibâdetle geçirdi. Daima insanları Yüce Allah’a inanmaya ve O’nun yolunda yürümeye cağırdı. fakat azmış olan küfre dalan ve önünü görmeyecek kadar gözü dönenler onu şehid ettiler (Taberî et-Tarih Mısır 1326 II 16; Ahmet Cevdet Paşa Kısus-r Enbiyâ İstanbul 1966 I 41).

Adı Kur’ân’da geçen peygamberlerden biri.

Soyu Bünyamin vasıtasıyla Ya’kûb (a.s)’a ve onun vasıtasıyla de İbrâhim (a.s)’a dayanmaktadır. Bazı alimlerin naklettiğine göre İsa (a.s) annesinin adıyla İsa b. Meryem diye anıldığı gibi Yûnus (a.s) da annesinin adıyla Yûnus b. Matta diye anılmaktadır. (İbn Sa’d Tabakatü’l-Kübra Beyrut 1957 I 55). Buhârî’nin verdiği bilgiye göre ise bu görüş yanlıştır. Aslında Matta Yûnus (a.s)’ın annesinin değil babasının adıdır. Yani Yûnus (a.s) Yûnûs b. Matta diye anılınca babasının adıyla anılmış olur (ez-Zebîdî Sahihi Buhârî Muhtasarı Tecridi Sarih Tercemesi ve Şerhî trc: Kamil Miras Ankara 1971 IX 152).

Yûnus (a.s)’ın Ya’kub (a.s)’ın torunlarından olduğu Kur’ân’da şöyle haber veriliştir:

“Nûh’a ve ondan sonra gelen peygamberlere vahyettiğimiz gibi sana da vahyettik. Nitekim İbrâhim’e İsmail’e İshâk’a Yakub’a torunlarına İsa’ya Eyyûb’a Yûnus’a Harûn’a Süleyman’a da vahyetmiş ve Davud’a da Zebûr’u vermiştik” (en-Nisâ 4/163).

Bu âyette ifâde edildiği gibi İsâ (a.s) Eyyûb (a.s) Harun (a.s) ve Süleyman (a.s)’da Yunus (a.s) ile aynı soydan Yakub (a.s)’ın torunlarındandırlar.

Yûnus (a.s)’ın nüfusu yüz bini aşkın bir şehrin halkına uyarıcı ve tevhide çağrıcı bir peygamber olarak gönderildiği Kur’ân’da şöyle geçmektedir:

“Ve onu yüz bin insana ya da daha fazla olanlara peygamber gönderdik” (es-Saffat 37/147).

O’nun peygamber olarak gönderildiği bu yerin Ninova şehri olduğu nakledilmiştir. Ninova şehri Dicle nehrinin kıyısında şimdiki Musul’un yerinde bulunmaktaydı. Bu beldenin insanları küfrün içinde bulunuyorlardı ve putlara tapmakta idiler. Yûnus (a.s) onları küfürden ve putperestlikten nehyetmek bir de onlara küfürlerinden dolayı tevbe etmelerini Yüce Allah’ın varlığına ve birbirine inanmalarını emretmek üzere gönderilmişti (ez-Zemahşerî el-Keşşâf Kahire t.y. V 126; et-Taberî Tarih Mısır 1326 II 42).

Yûnus (a.s)’ın adı Kur’ân’ın çeşitli yerlerinde geçmekle berâber Kur’ân’daki sûrelerden birine isim olarak verilmiştir. Kur’an’ın onuncu sûresinin adı Yûnus sûresidir.

Yûnus (a.s) milletini otuz üç yıl Allah’a imân etmeye küfürden kurtulmaya davet etti tebliğde bulundu ve peygamberlik vazifesini yerine getirdi. Ancak sadece iki kişi ona imân etti (İbn Esir el-Kâmil Beyrut 1965 I 360; Sahihi Buhâri ve Tecridi Sarih Tercümesi IX 152).

Milletinin bu şekilde küfürde direnmesi ve imâna gelmemesi Yûnus (a.s)’ın zoruna gitti. Yüce Allah onun bu kızgınlığını ve bunun neticesinde milletini terketmeye kalkışmasını şöyle haber vermiştir:

“Zünnûn (Yûnus)’a gelince o öf keli bir halde geçip gitmişti. Bizim kendisini asla sıkıştırmayacağımızı zannetmişti. Nihâyet karanlıklar içinde; “Senden başka hiç bir ilâh yoktur. Seni tenzih ederim. Gerçekten ben zalimlerden oldum!” diye niyaz etti.” (el-Enbiyâ 21/87).

Bu âyette Yûnus (a.s)’dan Zünnûn diye bahsedilmiştir. Zünnûn balık sahibi demektir. Kur’ân’ın başka bir yerinde de Yûnus (a.s) bu lakabla anılmıştır:

“Sen Rabbinin hükmünü sabırla bekle. Balık sahibi (Yunus) gibi olma. Hani o dertli dertli Rabbine niyaz etmişti” (el-Kalem 68/48).

Hem bu âyette hem de yukarıdaki âyette Yûnus (a.s)’ın sabretmemesine Allah’ın emri olmadan milletini terketmeye kalkışmasına işâret edilmiştir. Onun bu hali üzerine Yüce Allah şöyle buyurmuştu:

“O halde peygamberlerden azim sahibi olanların sabrettiği gibi sen de sabret” (el-Ahkâf 46/35).

Allah’ın müsaadesi olmadan Yûnus (a.s)’ın ayrılmaya kalkışması iyi netice vermemişti. Ninova’dan ayrılmak için bir gemiye binmişti. Geminin batmaya yüz tutması üzerine hafiflemesi için yolculardan birinin suya atılması gerekti. Kimin suya atılacağını tesbit için kur’a çekildi ve kur’a Yûnus (a.s)’a isâbet etti. Bu durum kur’ân’da şöyle haber verilmiştir:

“Gemide onlarla karşılıklı Kur’a çektiler de yenilenlerden oldu” (es-Saffat 37/141).

İşin daha acısı Yûnus (a.s) denize atıldıktan sonra bir balık onu yutmuştu. Yüce Allah Kur’ân’da onun bu durumunu şöyle haber vermiştir:

“Yûnus (Rabbinden izinsiz olarak kavminden ayrıldığı için) kendisi kötülüklerken onu bir balık yuttu” (es-Saffat 37/142).

Burada Yûnus (a.s) hatasını anlamış ve nefsini kınamaya başlamıştı. Balığın karnındaki karanlıklarda:

“Senden başka ilâh yoktur. Sen eksikliklerden uzaksın yücesin. Ben zalimlerden oldum!” (el-Enbiyâ 21/87) diye dua etmeye ve Allah’a yalvarmaya başladı. Bu şekilde imân ve inançla Allah’a sığınması neticesinde Yüce Allah onu affetmişti (el-Maverdî en-Nuketu ve’l-Uyûnu Beyrut 1992 III 465 vd). Yûnus (a.s)’ın duasının kabul edildiği ve Allah tarafından bağışlandığı Kur’ân’da şöyle dile getirilmiştir:

“Biz de onun duasını kabul ettik ve onu tasadan kurtardık. İşte biz insanları böyle kurtarırız” (el-Enbiyâ 21/88).

“Eğer tesbih edenlerden olmasaydı (insanların) yeniden diriltilecekleri güne kadar onun karnında kalırdı” (es-Saffat 37/143 144).

Gücü her şeye yeten Yüce Allah balığın karnındaki Yûnus (a.s)’ı öldürmedi. Bir süre sonra balık onu ağzı ile sahile bırakmıştı. Onun kurtuluş ve daha sonraki hafi Kur’ân’da şöyle haber verilmiştir:

“(Ama balığın karnında bizi andı tesbih etti) biz de onu hasta bir halde ağaçsız boş bir yere attık ve üzerine (gölge yapması için) kabak türünden bir ağaç bitirdik” (es-Saffat 37/145 146).

Yûnus (a.s)’ın Allah tarafından affedilmesi ve büyük bir tehlikeden kurtarılması Kur’ân’ın başka bir yerinde dile getirilmiştir:

“Sen Rabb’inin hükmüne sabret balık sahibi (Yûnus) gibi olma. Hani o sıkıntıdan yutkunarak (Allah’a) seslenmişti. Eğer Rabb’inden ona bir nimet yetişmeseydi yerilerek çıplak bir yere atılırdı. Fakat (böyle olmadı) Rabb’i onun duasını kabul etti de onu salihlerden kıldı” (el-Kalem 68/8 49 50).

Yûnus (a.s)’ı bu sıkıntılardan kurtaran Yüce Allah onun milletine de neticede hidâyeti nasib etti. Onlar da sonunda Allah’a imân edip tevhid’e sarıldılar. Onların tevbe edip hakka dönüşlerini ifâde eden âyetin meâli şöyledir:

“İnandılar biz de onları bir süreye kadar geçindirdik” (es-Saffat 37/148).

Yûnus (a.s)’ın milletinin bu şekilde tevbe etmeleri küfürden dönüp Allah’a inanmaları Allah tarafından övülmüş methedilmiştir:

“Keşke (azabı gördükten sonra) inanıp da inanması kendisine fayda veren bir memleket olsaydı! (Azabı gördükten sonra inanmak hiç bir memlekete yarar sağlamamıştır). Yalnız Yûnus’un kavmi (azab henüz inmeden önce) inanınca dünya hayatında onlardan rezillik azabını kaldırmış ve onları bir süre daha yaşatmıştık” (Yûnus 10/98).

Yûnus (a.s)’ın faziletli bir insan olduğu Yüce Allah tarafından şöyle haber verilmiştir:

“İsmâil el-Yesa’ Yunus ve Lut’a da (yol gösterdik). Hepsi iyilerden idiler” (el-En’âm 6/86).

Hz. Muhammed (s.a.v) de onu şöyle övmüştür:

“Her kim ben Yûnus b. Mattâ’dan hayırlıyım derse yalan söylemiştir” (Buhârî Tefsiru süre 6 4).

Yûnus (a.s) da diğer peygamberler gibi insanları küfrün şerrinden nehyetmiş ve Allah’a imân etmeye davet etmiştir. İnanan insanlar için onun hayatından alınacak çeşitli ibretler vardır.

Kur’ân’da adı geçen peygamberlerden biri.

Kur’ân’da iki yerde kendisinden bahsedilmektedir: “İsmâil İdris ve Zülkifl hepsi sabredenlerdendi. Onları rahmetimize soktuk. Şüphesiz onlar salih olanlardandı” (el-Enbiyâ 21/85 86).

Âyette geçen “Zülkifl” adı değil lakabıdır ve “nasib ve kısmet sahibi” anlamına gelir. Fakat burada dünyevî zenginliği değil onun üstün kişiliğini ve âhiretteki derecesini kastetmek için kullanılmıştır. Onun gerçek adı hakkında çok farklı rivayetler vardır. Yahudiler O’nun İsrailoğullarının esâreti sırasında peygamber tayin edilen ve vazifesini Habur ırmağı yakınlarında bir bölgede yapan Hereksel olduğunu iddia etmişlerdir. Âlimlerin bir kısmı da onun Eyyub (a.s)’ın kendisinden sonra peygamber olan Bişr adındaki oğlu olduğunu söylemişlerdir. Fakat bu görüşlerin hiç biri kesinlik derecesine sahip değildir.

Zülkifl (a.s)’ın peygamber olmadığı söyleyenler olmuşsa da âlimlerin ekseriyetine göre peygamberdir ve makbul olan görüş de budur (el-Kurtubî el-Cami’li Ahkâmi’l-Kur’ân Kahire 1967 XI 327 vd.; el-Alusî Ruhu’l-Meânî Beyrut t.y. XVII 82; el-Mevdudî Tefhimu’l-Kur’ân İstanbul 1991 III 327).

Yüce Allah Eyyûb (a.s)’in kıssasını arzettikten sonra peygamberlerinden bazılarını anmış ve onları övmüştür. İnsanları tevhide çağıran Allah’ın sevgi ve övgülerini kazanan bu peygamberden biri de Zülkifl (a.s)’dir. Bu konudaki âyetlerin meâli şöyledir:

“Kuvvetli ve basiretli kullarınız İbrahim’i İshâk’ı ve Yâkub’u da an. Biz onları ahiret yurdunu düşünme özelliğiyle temizleyip kendimize halis (kul) yaptık. Onlar bizim yanımızda seçkinlerden hayırlılardandır. İsmâil’i Elyesâ’ı Zülkifl’i de an. Hepsi de iyilerdendir” (Sad 38/45 46 47 48).

Taberî’de yer alan bir rivayete göre Zülkifl (a.s) Şam’da otururdu. Oradaki halkı Allah’a inanmaya O’na ibadet etmeye ve dürüst bir şekilde yaşamaya çağırdı ve orada vefât etti (et-Taberî Tarih Mısır 1326 I 167).

İsrailoğulları’na gönderilen peygamberlerden biri.

Elyesa’ (a.s.)’ın ismi Kur’an’da iki defa geçmekte (el-En’âm 6/86 ve Sid 38/48). Ahd-i Atık’te de Elîşa’ seklinde zikredilmektedir (Ahd-i-Atık I. Kırallar XIX 16 17 19). İslâm kaynakları ondan Elyesa’ b. Uhtûb ismiyle bahsederler.

Elyesa’ (a.s.) küçüklüğünde kötürüm bir vaziyetteydi. O sırada İsrailoğullarının peygamberi olan Hz. İlyâs bir gün yahudilerin azgınlığından kaçarak dul bir kadın olan Elyesa’ın annesinin evine sığınmış kendisini koruyan bu kadının kötürüm oğluna yaptığı dua kabul olunarak Elyesa’ sıhhatine kavuşmuştu. Bunun üzerine Elyesa’ Hz. İlyâs’a iman edip ona tâbı oldu hizmetinde bulundu her gittiği yere onunla birlikte gitti.

Hz. İlyâs’tan sonra İsrailoğullarının ıslâhı ile meşgul olan onlara va’z ve nasihatlerde bulunan Elyesa’ (a.s.) Cenâb-ı Hak tarafından peygamberlikle görevlendirildi. Hz. Elyesa’ hak dini tebliğ görevini var gücüyle yerine getirmeye çalışmasına rağmen İsrâiloğulları günden güne azıtıyorlardı.

Tevhîd düşüncesini yerleştirdikten sonra ruhunun alınmasını niyâz eden Elyesa’ (a.s.)’ın bu duası kabul olundu ve o yerine halef olarak Zü’l-Kifl (a.s.)’ı bırakarak vefât etti.

Kur’an-ı Kerîm’de ismi geçen peygamberlerden biri. Hz. Musa (a.s)’dan sonra gelen nesebi Hz. Harun (a.s)’a dayandığı rivayet edilen bir İsrailoğulları Peygamberi.

Hz. Musa’dan sonra İsrailoğullarının çeşitli boyları. Şam civarına yerleşmiştir. Şam bölgesindeki “Bek” şehrine yerleşen ve zamanla Allah’a isyan ederek haddi aşan bir Benu İsrail kabilesine Hz. İlyas (a.s)’ın gönderildiği rivayet edilmektedir. İlyas (a.s) Kur’an-ı Kerîm’de iki değişik sûrede anılmıştır. Bir yerde diğer Peygamberler ile birlikte ismi geçmiştir: “(İbrahim’e) Zekeriya Yahya İsa ve İlyas’ı da bağışladık. Hepsi salihlerdendi” (el-Enbiya 21/85). Diğer sûrede ise İlyas (a.s)’ın kıssası özetle anlatılmıştır. Musa ve Harun (a.s)’dan bahsedilmiş onların Allah’ın salih kulları olduğu anlatıldıktan sonra İlyas (a.s)’ın kıssasına geçilmiştir: “Muhakkak İlyas da peygamberlerdendi” (es-Sâffat 37/123). Bu ayet-i kerime İlyas (a.s)’ın etrafında Yahudiler ve Hristiyanlar tarafından oluşturulmuş olan efsanevî kimliği aralamakta onun Allah’ın diğer Peygamberleri gibi bir peygamber olduğunu anlatmaktadır. Buhârî Kitâbu’l-Enbiyâ bölümünde İlyas (a.s) için bir bab açmış ve onun kıssasını anlatan es-Sâffât suresindeki ayetleri bu babda zikretmiştir. ibn Mes’ûd ve ibn Abbas’ın rivayetine göre Hz. ilyas ile idris (a.s) aynı şahıstır (Buhârî Enbiyâ 4). idris (a.s) da Nuh (a.s)’ın babasının dedesidir (Buhâri Enbiyâ 5).

İlyas (a.s) Peygamber olarak gönderildiği insanları dine davet etmiştir: “(Hz. İlyas) milletine: “Allah’a karşı gelmekten sakınmaz mısınız? Yaratanların en iyisi olan sizin de Rabbınız önceki babalarınızın da Rabbi bulunan Allah’ı bırakıp da Ba’l putuna mı taparsınız?” demişti (es-Sâffât 37/124-126).

Ayet-i Kerime’de geçen “Ba’l” o kavmin tapındığı putun ismidir. Oturduğu şehirlerinin ismi “Bek” olan bu halkın tapındıkları puttan dolayı şehirlerinin isminin “Ba’lebek” olduğu rivayet edilmektedir.

Rivayete göre Hz. İlyas İsrailoğullarına Hızkil (a.s)’dan sonra gönderilmiştir. İnsanları Allah’a imana çağıran Hz. İlyas kavminin Ba’l putuna tapmamasını emretmiştir. O bölgenin kralı önce iman etmesine rağmen daha sonra irtidat ederek Hz. İlyas (a.s)’ı öldürmeye kalkmıştır. Hz. İlyas yedi sene kadar dağlarda bayırlarda dolaşmış insanları Tevrat’ın emirlerine davet etmiş iman etmemeleri üzerine o beldeye üç yıl hiç yağmur düşmemiştir. Daha sonra Hz. İlyas’ın duasıyla yağmur yağmasına rağmen yine İlyas (a.s)’a iman etmemişlerdir. Kendisinden sonraki Benûisrail Peygamberlerinden Kur’an’da ismi zikredilen Elyas’a (a.s)’ı Hz. İlyas yetiştirmiştir. Rivayete göre kavminin imansızlığına kızan İlyas (a.s) Allahu Teâlâ’dan kendisini gökyüzüne kaldırması için dua etmiş bunun üzerine belirlenen bir yerde yanında Elyas’a (a.s) da varken gökten gelen ateş gibi bir ata binip havalanmış nübüvvet simgesi olarak da aşağıda kalan Elyas’a hırkasını atmış ve semâya refedilmiştir.

Ancak şurası unutulmamalıdır ki bu rivayetler İsrailoğullarının Tevrat kökenli rivayetleridir. İşin doğrusunu en iyi Allah bilir (İbn Kesîr Tefsiru’l Kur’ani’l Azîm VII 31). Hz. İlyas (a.s)’ın Hızır (a.s) ile yılda bir kez buluştuğuna inanılır halk arasında bu buluşma Hızır İlyas (Hıdrellez*) şeklinde simgelenmiştir.