Dört halîfenin birbirinden yükseklikleri hilâfetleri sırası iledir. Çünki doğru yolda olan âlimlerin hepsi diyor ki (Peygamberlerden “aleyhimüssalevâtü vetteslîmât” sonra insanların en üstünü Ebû Bekr-i Sıddîk “radıyallahü anh” hazretleridir. Ondan sonra Ömer-ül-Fârûk “radıyallahü anh” hazretleridir).

Efdâl olmak ya’nî üstünlük bu fakîre göre(İmam-ı Rabbani hazretleri) fazîleti meziyyeti iyi sıfatları çok olmak değildir. Önce îmâna gelmek din için herkesden çok mal vermek ve cânını tehlükelere atmakdır. Ya’nî dinde sonra gelenlere üstâd olmakdır. Sonra gelenler herşeyi öncekilerden öğrenir. Bu üç şartın hepsi Sıddîk “radıyallahü anh” hazretlerinde toplanmışdır.

Herkesden önce îmâna gelmiş malını ve cânını din için fedâ etmişdir. Bu ni’met bu ümmetde ondan başkasına nasîb olmamışdır. Resûlullah “sallallahü aleyhi ve sellem” vefâtına yakın buyurdu ki (Bana malını cânını Ebû Bekr kadar çok fedâ eden başkası yokdur. Eğer dost edinseydim elbette Ebû Bekri dost edinirdim).

Bir hadîs-i şerîfde buyuruldu ki (Allahü teâlâ beni size Peygamber gönderdi. İnanmadınız. Ebû Bekr inandı. Bana malı ile cânı ile yardım etdi. Onu hiç incitmeyin ve Ona hurmet ve ta’zîm edin!).

Bir hadîs-i şerîfde buyurdu ki: (Benden sonra Peygamber gelmiyecekdir. Eğer gelseydi elbette Ömer Peygamber olurdu). Emîr [Alî] “radıyallahü anh” buyurdu ki (Ebû Bekr ile Ömerden her biri bu ümmetin en yükseğidir. Beni onlardan üstün tutan iftirâcıdır. İftirâ edenler dövüldüğü gibi onu döverim). (Mektubat-ı Rabbani 3. Cild 17. mektub)

Cevap: Mus’ab b. Umeyr Ashab-ı kiramın en büyüğü değildi. Ancak hayat-ı seniyyeleri itibariyle en büyük sahabilere denk bir misyon eda ettiğinde de şüphe yok. Bu konuda öncelikle bir kere daha şu tesbiti hatırlamada yarar var: Allah belirli dönemler itibariyle İslâm’a öyle insanlar lütfetmiştir ki bunların çoğunun eşi-menendi yoktur. Eğer onlar bugün veya bir başka dönemde yaşasaydılar eda ettikleri misyonları aynı enginlikle eda edemezlerdi. İşte Mus’ab b. Umeyr bu ölçü içinde tarihî misyonu olan Hz. Hamza Hz. Abdullah b. Cahş.. gibilerinden hiç de geri olmayan çok büyük bir sahabiydi..

Evet o Hz. Hamza Abdullah b. Cahş gibi sahabilerin yanında abideleşen kahramanlık misali olan insan-üstü insanlardandı. Sadece onlar mı? Elbette hayır. O kıyamete kadar arkasından gelecek olan dava erlerinin abideleşeceği temelleri de belirlemiş ve bu yönüyle de duygu düşünce ve sinelerimizde sonsuzluğa ermiş babayiğitlerdendir. Onun için böylelerini değerlendirirken onların tarihî misyonlarını hiç ama hiç unutmamak lazım.

Mus’ab b. Umeyr gözlerinin içine günah girmemiş cahiliyye çarpıklıklarını tanımamış birisidir. Yani haramın Mekke sokaklarında ve Harem’in etrafında matafın içinde kol gezdiği bir dönemde bile o hiç harama bulaşmadan İnsanlığın İftihar Tablosu’nun “cazibe-i kudsiyesi”ne kapılmış ve bir pervane gibi o ateşin etrafında dönmeye başlamıştı. Bununla beraber onu bekleyen birçok meşakkat sıkıntı ızdırap ve çile vardı. Evet o bir taraftan Mekke’nin en çileli sıkıntılı dönemlerini yaşarken öte taraftan annesinin tehditlerine hiç mi hiç kulak asmıyor ve hep Hz. Muhammed (sav)’e yakınlığını korumaya çalışıyordu. İşte bu yakınlık onu “ahlâk-ı âliye” ile ahlâklanmaya yükseltti ve zirve insan yaptı. Zira Allah Rasûlü (sav) onu her şey olabilecek bir balmumu seviyesinde iken ele almış kendi kalıbına koyarak istediği gibi şekillendirmişti.

Mus’ab b. Umeyr “medenîlere galebe ikna iledir..” düsturunu kullanarak Kur’ân’ın elmas düsturunu anlatma işinin tam eriydi. Evet güç dengesinin olmadığı dolayısıyla teknik ve stratejinin önem arz ettiği bir yerde tebliğ ve irşad işini tam anlamıyla yerine getirebilecek bir er. Tabir caizse o âdetâ bu işe göre programlanmıştı. Birdenbire tansiyonu yükselen hissiyatına mağlup düşen bağırıp-çağırmaya başlayan iş sarpa sarınca “ben artık yokum..” diyerek çekip giden asabî bir tip değildi. Tam aksine yüzüne tükürük atıldığı yerde bile tavrını değiştirmeden en öfkeli insanların tansiyonlarını aşağı çekmesini bilen sağlam iradeli biriydi. Yani tam bir denge düşünce ve irade insanıydı.

Bir dönemde Mekke’de ailesinin güzide bir çocuğu olarak depdebe içinde yaşama imkânına rağmen o bunların hepsini bir çırpıda terk etmiş ve Nebiler Serveri’nin çileli yolunu hem de iradî olarak seçmişti. Demek ki onun en önemli vasfı böyle bir iradeye sahip oluşuydu. Ağzına içki koymayan kadınlara karşı zaaf göstermeyen annesinin tüm menfî tavırlarına rağmen onu kırmadan rencide etmeden idare etmesini bilen ve hep Allah Rasûlü (sav) ile münasebetini kavi sıcak ve canlı tutan biri. Görüldüğü gibi bunların hepsi irade isteyen davranışlar olmasına karşılık o bunları başarmıştı. İşte Kâinatın Fahri (sav) insanlara yükleyeceği misyonları itibariyle çok iyi seçme ve değerlendirmesi yönüyle -ki Allah Rasûlü’nün bu özelliği bize “Muhammedün Rasûlullah” dedirtir- tebliğ ve irşad vazifesiyle başkasını değil onu seçip Medine’ye göndermişti. Hz. Ebu Bekir’e Hz. Ömer’e Hz. Ali’ye rağmen Mus’ab b. Umeyr.. ve o Medine’de hiç mi hiç panik yaşamadan sergilediği ciddi tavırla gönüllere itminan salmış Useyd b. Hudayr Sa’d b. Muaz Sa’d b. Ubade gibi devâsa kametlerin İslâm’la şereflenmelerine vesile olmuştu.

Evet o eşyanın perde arkasına gözlerini açmış ölümü gülerek karşılamaya hazır tam bir dava eriydi. Zaten hayatını da hep bu çizgide sürdürdü bu çizgide noktaladı. O Uhud’da şehid olunca bedenini örtecek kefen bulunamamıştı.. bulunamamıştı da avret mahalli üzerindeki peştemalle örtülmüş sair yerlerine “ızhır otu” kapatılarak gömülmüştü.

İşte bu ruh haleti içinde yaşayan Mus’ab b. Umeyr Allah Rasûlü’nun önünde savaşırken bir kolu koparılınca öbür kolunu o da budanınca hiç diriğ etmeden kinle nefretle kalkan kılıçlara boynunu uzatmıştı. Görüldüğü gibi o hep irade yörüngeli meşiet-i İlahiyyeye râm olan bir hayat yaşamıştı. “Allah bana bu iradeyi verdiyse ben de hayatım boyunca onun kavgasını vermeliyim” şuuru içinde dolu dolu yaşanan bir hayat.

Hâsılı; Mus’ab çetin olma zor olma ve aşılamayan tepe mânâsına gelen ismiyle önüne çıkan her engeli Allah’ın inayetiyle aşmış ve rahmet-i Rahman’a kavuşmuş çoklarının her zaman hayâl hanesini dolduran şehadet ile hayatını noktalamıştı.

İsrailoğullarına (Yahudilere) göre meşhur bir peygamber olan Üzeyr (a.s)’ın adı Kur’an-ı Kerîm’de geçmektedir. Fakat İslâm’a göre onun peygamber olup olmadığı hususunda ihtilaf vardır.

Üzeyr (a.s)’ın adı hakkında da alimlerin farklı yorumları vardır. Bazı alimlere göre onun adı Arapça bir isimdir. Diğer bazı alimlere göre ise Üzeyr kelimesi Arapça değil İbranicedir (el-Ukberî İmlau ma menne bihi’r Rahman Mısır 1961 II 7).

İbranice’de Üzeyr kelimesinin karşılığı “Azra”dır. Tevrat’ın bu dildeki nüshasında böyle geçmektedir (Biblio Hobraica nşr. Rud. Kittel Stuttgart1952; Esra VII1; Nehemio VIII13).

Üzeyr (a.s) Harun Peygamber’in neslinden gelmektedir (es-Sa’lebî el-Arais Mısır 1951 344).

Üzeyr (a.s)’ın adı Kur’an-ı Kerîm’de bir yerde geçmektedir: “Yahudiler. ‘Üzeyr Allah’ın oğludur; dediler. Hristiyanlar da: Mesih Allah’ın oğludur’ dediler. Bu onların ağızlarıyla geveledikleri sözlerdir. (Sözlerini) önceden inkâr etmiş(olan müşrik)lerin sözlerine benzetiyorlar. Allah onları kahretsin nasıl da (haktan batıla) çevriliyorlar!.. Hahamlarını ve rahiplerini Allah’tan ayrı rehber edindiler Meryem oğlu Mesîh’i de. Oysa kendilerine yalnız tek Tanrı olan Allah’a ibâdet etmeleri emredilmişti. Ondan başka ilâh yoktur. O onların ortak koştukları şeylerden münezzehtir” (et-Tevbe 9/30 31).

Burada söz konusu olan Üzeyr (a.s) hakkında çeşitli rivâyetler vardır. En meşhuru İbn Abbas’ın rivâyetidir. Buna göre Yüce Allah İsrâil oğullarının elinde bulunan Tevrat’ı onlardan aldı. Tevratın içinde bulunduğu sandığı kaybettiler. Aynı zamanda Tevrat zihinlerinden de silindi. İsrail oğulları buna çok üzüldüler. Bilhassa Üzeyr (a.s) Allah’a çok ibâdet etti; O’na yalvarıp yakardı. Allah’tan inen bir nur onun kalbine girdi. Unutmuş olduğu Tevrat’ı hatırladı. Ondan sonra Tevrat’ı yeniden İsrail oğullarına öğretti. Daha sonra Tevrat’ın içinde bulunduğu sandık bulundu. Bunun üzerine Üzeyr (a.s)’ın öğrettiğinin aslına uygun olduğunu gördüler. Bunun üzerine Üzeyr (a.s)’ı çok sevdiler. Fakat bu hususta aşırı gittiler. “O olsa olsa Allah’ın oğludur” dediler (İbn Cerir et-Taberî Camiu’l-Beyân Mısır1951 X111). Bu âyetler onların bu hususta aşırı gitmelerini ve Hristiyanların da İsâ (a.s) Allah’ın oğludur diye söylemelerini reddetme mahiyetinde nazil olmuştur. Onların bu sözlerinin batıl olduğu anlatılmış ve Yüce Allah’ın onların bu iddialarından münezzeh olduğu ifâde edilmiştir (el-Beydâvî Envaru’t-Tenzîl ve Esraru’t Te’vîl Mısır 1955 I 196).

Yahudilerin bu hususta aşırı gitmeleri Kur’an’ın başka yerlerinde de tenkid edilmiştir. “Vay haline o kimselerin ki Kitabı elleriyle yazıp az bir paraya satmak için “Bu Allah’ın katındandır. ” derler. Ellerinin yazarlığından ötürü vay haline onların! Kazandıklarından ötürü vay haline onların!” (el-Bakara 2/79) mealindeki âyette Yahudiler kasdedilmektedir. Onların Tevrat’ı tahrif ettikleri ondan sonra kendileri tarafından yazılan bir kitabı Allah’ın kitabı diye tanıtmaları söz konusudur. Onlar bu şekilde kitab yazmışlar Allah’ın kelâmı olarak ileri sürmüşler ve bununla menfaat ile nüfûz sağlamaya çalışmışlardır. Bu âyette onların bu yaptıkları tenkid edilmektedir (Muhammed Ali es-Sâbûnî Safvetu’t-Tefâsir İstanbul 1987 I 71 vd).

Aşağıdaki âyette de Yahudilerin bu durumu tenkid edilmiştir:

“Onlardan bir grup okuduklarını kitaptan sanasınız diye kitabı okurken dillerini eğip bükerler. Halbuki okudukları kitaptan değildir. Söyledikleri Allah katından olmadığı halde “Bu Allah katındandır. ” derler. Onlar bile bile Allah’a iftira ediyorlar” (Âlu İmran 3/78).

İbn Abbas (r.a)’dan nakledildiğine göre bu ayette de Yahudiler kasdedilmektedir. Buna göre onlar Allah’ın kelâmını kaybetmişler. Kendi uydurduklarını Allah’ın kelamı olarak tanıtmaya çalışmışlar. Onların bu yaptıkları yalan ve uydurmadır (ez-Zemahşerî el-Keşşâf Kahire1977 I 182 vd.).

Üzeyr (a.s) ile ilgili bulunduğu söylenen diğer bir ayet de şöyledir;

“Yahut görmedin mi o kimseyi ki evlerinin çatıları duvarları üzerine çökmüş (yıkık dökük olmuş) ıssız bir kasabaya uğradı. “Ölümünden sonra Allah bunları nasıl diriltir acaba!” dedi. Hemen Allah onu öldürdü yüz sene sonra tekrar diriltti. “Ne kadar kaldın burada?” dedi. “Bir gün yahut bir kaç saat” dedi. Allah ona: “Bilakis yüz sene kaldın. Yiyeceğine ve içeceğine bak henüz bozulmamıştır. Bir de eşeğine bak. Seni insanlar için bir âyet (ibret işâreti) kılalım diye (yüz sene ölü tuttuk sonra tekrar dirilttik). Şimdi sen kemiklere bak onları nasıl birbiri üstüne koyuyor sonra ona nasıl et giydiriyoruz. ” dedi. Durum kendisince anlaşılınca “Şüphesiz Allah’ın her şeye kadir olduğunu bilmeliyim” dedi (el-Bakara 2/259).

Bu ayette söz konusu olan zatın kim olduğu hususunda çeşitli rivâyetler vardır. Fakat alimlerin ekseriyetine göre bu zat Üzeyr (a.s)’dır (el-Beydâvî Envaru’t-Tenzîl I 57).

Hz. Muhammed (s.a.s) Üzeyr (a.s)’ın peygamber olup olmadığı hususunda şöyle buyurmuştur: “Bilmiyorum Üzeyr peygamber midir değil midir?” (Ali Nasıf et-Tâc III 302). Bundan dolayı İslâm inancında Üzeyr (a.s)’ın peygamberliği ihtilaflı kabul edilmiştir.

Peygamber olsun veya olmasın Üzeyr (a.s) Allah’a tam manasıyla inanmış kamil imân sahibi olan bir zattı. Hayatı boyunca Allah’ın rızasını kazanmak için şerden kaçmış hayra koşmuştur. Çevresindeki insanları da bu şekilde inanmaya ve Allah’ın emir ile yasaklarına riâyet etmeye davet etmiştir.

Kur’ân’da adı gelen peygamberlerden biri. Soyu Dâvud (a.s)’a dayanmaktadır. Kur’ân’da anılan duâlarından (Meryem 16/6) anlaşıldığına göre soyu daha sonra Yâkub (a.s)’a varmaktadır (el-Kurtubî Ahkâmu’l-Kur’ân Kahire 1967 XI 82; er-Razî Mefâtihu’l-Gayb Mısır 1937 V 769).

Zekeriyya (a.s) İsrâiloğullarının peygamberi olduğu gibi aynı zamanda onların bilgini reisi ve müşaviri yani danışmanı idi (es-Sa’l-ebî el-Arais 1951 372).

Onun hakkında çeşitli âyet ve hadisler vardır. Ebû Hureyre’nin naklettiğine göre Hz. Muhammed (s.a.s);” “Zekeriyya (a.s) marangoz idi”(Ahmed b. Hanbel el-Müsned Mısır 1954 II 405) diyerek O’nun elinin emeği ile geçinen bir sanat ehli olduğunu haber vermiştir.

Zekeriyya (a.s)’ın hanımı İsa (a.s)’ın annesi Meryem’in teyzesi İşâ idi. Zekeriyya (a.s) da Meryem’e bakmakla meşgul oluyordu. O’na Beyt-i Makdis’te bir yer yapmıştı. O’nun odasına her girdiğinde yanında kış mevsiminde yaz meyvesini ve yaz mevsiminde de kış meyvesini buluyordu. Zekeriyya (a.s) “Ey Meryem bu sana nereden geliyor?” diye sorunca Meryem “Allah tarafındandır.” diye cevap veriyordu (el-Kurtubî Ahkâmu’/-Kur’ân IV 69 vd).

Zekeriyya (a.s) Hz. Meryem’in yanında böyle yaz mevsiminde kış meyvesini ve kış mevsiminde de yaz meyvesini görünce Meryem’e bu nimetleri veren buna gücü yeten yüce Allah eşimin yaşı geldiği halde bize hayırlı bir evlat verebilir şeklinde düşündü ve hayırlı bir evladın olması için Allah’a gizlice şöyle dua etti:

“Rabbim! Gerçekten kemiklerim zayıfladı saçlarım ağardı Rabbim!.Sana yalvarmaktan dolayı herhangi bir şeyden mahrum kalmadım. Doğrusu benden sonra yerime geçecek yakınlarımın iyi hareket etmeyeceklerinden korkuyorum. Karım da kısırdır. Katından bana bir oğul bağışla ki bana ve Yâkub oğullarına mirasçı olsun! Rabbim! O’nun senin rızanı kazanmasını da sağla!” (Meryem19/456)

“Ya Rabbi! Bana kendi katından temiz bir soy bahşet!” (Âlu İmrân 3/38)

“Rabbim! Beni tek başıma bırakma! Sen varislerin en hayırlısısın” (el-Enbiyâ 21/89).

Gücü her şeye yeten Yüce Allah Zekeriyya (a.s)’ın duâsını kabul etti ve O’na bir erkek evlad vereceğini müjdeledi:

“Ey Zekeriyya! Sana Yahya isminde bir oğlanı müjdeliyoruz. Bu adı daha önce kimseye vermemiştik” (Meryem 19/7).

“Mihrabda namaz kılmaya durduğu sırada hemen melekler ona şöyle seslendi: “Haberin olsun! Allah sana Yahya adlı çocuğu müjdeliyor. O Allah’tan gelen bir kelimeyi (İsâ’yı) tasdik edecek milletinin efendisi olacak nefsine hakim bulunacak ve salihlerden bir peygamber olacaktır” (Âlu İmrân 3/39).

Zekeriyya (a.s) Allah’ın verdiği bu müjdeye şaştı hayret etti. Çünkü kendisi de hanımı da hayli yaşlı idiler. “Rabbim! Karım kısır ben de son derece kocamışken nasıl oğlum olabilir?” (Meryem 19/8) diyerek bu ilginç müjde karşısında hayretini dile getirdi.

Yüce Allah ona şöyle cevap verdi:

“Rabbin böyle buyurdu. Çünkü bu bana kolaydır. Nitekim sen yokken daha önce seni yaratmıştım” (Meryem 19/9).

Kur’ân’ın başka bir yerinde bu durum şöyle haber verilmiştir:

“Zekeriyya’nın duasını kabul edip kendisine Yahya yı bahşetmiş eşini de doğum yapacak hale getirmiştik. Doğrusu onlar iyi işlerde yarışıyorlar korkarak ve umarak bize yalvarıyorlardı. Bize karşı gönülden saygı duyuyorlardı” (el-Enbiya 21/90).

Yüce Allah’ın bu güzel müjdesine son derece sevinen Zekeriyya (a.s)

“Rabbim! Öyle ise bana bir alamet var dedi” (Meryem 19/10). Allah ona şu cevabı verdi:

“Alâmetin; üç gün işaretten başka şekilde insanlarla konuşmamandır. Rabbını çok an akşam sabah hamdet!” (Âlu İmrân 3/41).

Gün oldu Zekeriyya (a.s)’ın nutku tutuldu. Mihrabdan çıktı ve milletine: “Sabah-akşam Allah’ı tesbih edin! diye işârette bulundu” (Meryem 19/11).

Zamanı gelince Zekeriyya (a.s)’ın oğlu Yahya (a.s) dünyaya geldi.

Yukarıda görüldüğü gibi Zekeriyya (a.s) ile ilgili olarak zikredilen âyetlerin çoğu dua mahiyetindedir. O çok dua eden Allah’ın emir ve yasaklarına riayet ederek tam bir teslimiyet içinde yaşayan Yüce bir peygamberdi. Allah: “Zekeriyyâ Yahyâ İsa ve İlyas’a da (yol göstermiştik). Hepsi iyilerden (idi)ler” (el-En’âm 6/85) diyerek onu şahit peygamberlerle birlikte anmıştır.

Zekeriyya (a.s) bu şekilde ömrünü ibâdetle geçirdi. Daima insanları Yüce Allah’a inanmaya ve O’nun yolunda yürümeye cağırdı. fakat azmış olan küfre dalan ve önünü görmeyecek kadar gözü dönenler onu şehid ettiler (Taberî et-Tarih Mısır 1326 II 16; Ahmet Cevdet Paşa Kısus-r Enbiyâ İstanbul 1966 I 41).

Cenâb-ı Allah böylece Hz. Âdem’i en mükemmel bir şekilde yarattı. Boyunun uzunluğunun altmış “zirâ” olduğu bazı kaynaklarda kaydedilir. (Kurtubî Tefsir XX 45) Yaratılışı tamamlandıktan sonra Allahü Teâlâ ona haydi şu meleklere git selâm ver ve onların selâmını nasıl karşıladıklarını dinle! Çünkü bu hem senin hem de zürriyyetinin selâmlaşma örneğidir. Bunun üzerine Hz. Âdem meleklere: “Es-selâmü aleyküm” dedi. Onlar da: “Es-selâmu aleyke ve rahmetullah” diye karşılık verdiler Âdem insanların büyük atası olduğu için Cennet’e giren her kişi Âdem’in bu güzel suretinde girecektir. Hz. Âdem’in torunları onun güzelliğinden birer parçasını kaybetmeye devam etti. Nihayet bu eksiliş şimdi (Hz. Muhammed zamanında) sona erdi. (Buhârî Sahih IV 102 Halk-ı Âdem 2 Tecrid-i Sarîh Tercümesi IX 76 Hadis no: 1367)

Böylece Allahü Teâlâ Âdem (a.s.)’i topraktan yaratmaya başlıyor. Bunu da su ile karıştırarak Tîn-i lâzib yapıyor. Sonra bunu da değişikliğe uğratarak kokmuş ve şekillenmiş hame (balçık) haline getiriyor.